نام
حشره كوچكي است بيضي شكل به اندازه عدس يا نخودشبيه به حشره « كفش دوز»
كه نام علمي آن «تاكوس» مي باشد ، نوع ماده آن پرندارد اما نر اين حشره
بال دار است رنگش سرخ بوده و به مرور زمان سرخ تر مي گردد قرمزدانه
انواع گوناگون دارد كه از جمله است « كرم مرميلو»قرمزدانه لهستاني
،سياه، نقره اي، قرمزدانه هندي، قرمزدانه مكزيكي.
نوعي
قرمز دانه در بوته اي به نام «جيدار يا كاكتوس» توليد مي شود قرمزدانه
را پس از جمع آوري در دستگاه مخصوص به وسيله آب يا حرارت خفه مي كنند و
سپس در آفتاب يا كوره خشك مي نمايند رنگهاي معروف قرمزدانه كه براي رنگ
كردن پشم به كار مي رود از آن تهيه مي شود قرمزدانه در الكل، اتر،
بنزين، آب كه مقدار كمي اسيد در آن ريخته باشند حل مي شود قرمزدانه را
درفارسي «كرم رنگرزان» نيز مي نامند اين حشره پس ازآماده شدن براي
بهره برداري(70تا90) درصد«صمغ» و (2تا10) درصد ماده رنگي دارد.
قرمزدانه
ا ديرباز در استانهاي كرمان و خراسان به نام «لاك» يا«قرمزدانه لاكي»
شناخته مي شودو «لاكي» همان رنگي است كه از قرمزدانه به دست مي ايد در
قديم اين ماده رنگي از هندوستان وارد مي شود اما پس از آمدن قرمزدانه
مكزيكي و جزاير قناري كه جنس آن بهتر است قرمزدانه هندي از رواج افتاد
. قرمزدانه در هواي آزاد فاسد نمي شود و طول مدت نگهداري به قدرت رنگي
آن لطمه نمي زند آب سرد مقداري از قرمزدانه را در خود حل مي كند و آب
گرم مواد چربي و رنگ آن را حل مي نمايد محلول آن پس از مدتي در اثر
تأثير اكسيژن هوا رسوبي پديدار مي كند اين ماده به صورت گرد نرم، خمير
تهيه مي شود.
قرمزدانه را با«بيكربنات پتاسيم، زاج سفيد، قلع،مس. آهن» دانه ميدهند
اين ماده داراي خاصيت چند رنگي جالبي است و از آن با دندانه هاي
گوناگون رنگهاي مختلف به دست مي آيد.
چون
قرمزدانه در ايران گران قيمت است لذا سودجويان در آن تقلباتي مي
نمايند اين تقلبات شامل افزايش وزن قرمزدانه از طريق مخلوط كردن آن با
شن و گچ و گرد سرب انجام مي گردد تشخيص مواد خارجي و ميزان آن در
قرمزدانه به دو گونه میسر است :
الف-
آزمايشات شيميايي مثلاً تأثير اسيدها كه رنگ آن را زرد مي كند و رسوبي
نيز به جاي ميگذارد يا زاج سياه و سولفات مس هر دو بر روي قرمزدانه
رسوب بنفش مي دهد
ب-
آزمايش فيزيكي و آن حل نمودن رنگ در آب است به دفعات و دورنمون محلول
قرمز تا آنجا كه قرمزدانه به كلي با آب از ظرف خارج مي گردد و
موادتقلبي در ته ظرف باقي بماند
قرمزدانه آمونياكيgHErmezdaanah-eaamuniyaaki
چون
رنگ قرمزدانه معمولي به وسيله اسيدها به مرورزمان زرد ميشود ، به منظور
جلوگيري از اين تغيير رنگ آن را با مواد قليايي از جمله آمونياك تبديل
به ماده بنفشي مي نمايد كه اسيدها برآن تأثير نمي گذارند.
قرمزدانه خميرgHermezdaanah-khamir
قرمزدانه را كه به صورت گردمعمولاً وجود دارد براي آنكه بهتر در آب حل
شود و حمل و نقل آن ساده تر گرددد ابتدا با افزودن مقداري آب به شكل
خمير در مي آورندطرز تهيه خمير قرمزدانه بدينگونه است كه:
پودرآن را در آب حل مي كنند ومدتي نگهداري مي نمايند تا رسوب دهد و
رسوب را به صورت خمير جمع آوري مي كنند.
قرمزدانه
گردghermezdaanah-ejard
نگهداري قرمزدانه به صورت گرد بسيار ساده تر از انواع ديگر آن است زير
ا خوب بسته بندي مي شود و كمتر فساد مي پذيرد لذا تهيه و مصرف بدين
صورت اين ماده رايج مي باشد طرز تهيه آن چنين است كه قرمزدانه را خشك
كرده و مي سايند تا به صورت گرد درآيدبه هنگام مصرف بهتر است ابتدا آن
را خمير كنند سپس با حل نمودن خمير در آب به مصرف برسانند.
قرمزدانه لاكيghermsdaanah-elaaki
اين
مايه رنگ به صورت لاك خشك فراهم مي شود.
قره
قروت
gharajhurut
كشك
سياه،مايه غليظترش مزه وسياهي كه در كار رنگرزي مصرف دارد اين ماده
معمولاً به جاي «اسيد لاكتيك» مصرف مي شود.
توضيحي در مورد ماده رنگرزي قرمزدانه
قرمزدانه
بهترين ماده رنگزاي حيواني است كه به تنهايي،يا با تركيب با رنگهاي
گياهي ، انواع سايه روشنهاي رنگي را ، به خصوص براي قالي بافي . از آن
به دست مي آورند(رنگ لاكي معروف در فرش ايران از اين جمله است).
بشر
از آغاز تاريخ با اين حشره و موارد استفاه از آن آشنا بوده است و رنگ
قرمزو خود واژه قرمز از اين حشره گرفته شده است . عقيده براين است كه
در ايران بيش از دو هزارسال از اين رنگ استفاده مي کرده اند در
كارگاههاي سنتي ايران قرمزدانه را به دو نام شراب كش و نمك كش مي
شناسند در فرهنگ معين زير مدخل «قرمز» چند نوع قرمزدانه آمده است
:«قرمزدانه شراب كش : قرمز دانه اي كه در شراب جوشيده كشته شده كشته
شده باشد»و «قرمزدانه گچ كش : قرمزدانه اي است كه به وسيلةگردگچ كشته
شده باشد»
اين
ماده در اصل حشره اي است به همين نام كه معمولاً در گروهاي بزرگ(حدود
سيصد عدد) زندگي مي كنند معروفترين آن قرمزدانه نپال و منطقه اي به
نام(gacil)در
مكزيك است كه در اوايل قرن نوزدهم اسپانياييها آن را در مكزيك پرورش مي
دادند و به نقاط ديگر صادر مي كردند ولي درسال1810 نمونة زنده آن را
روي درخت انجير هندي واقع در باغ كشاورزي جزيرة قناري گذاشتند جالب
اينكه با تمام توجهي كه مقامات محلي به عمل آوردند چون اين حشره آفت
گياه انجير هندي محسوب مي شود. ساكنان بومي منطقه به آنها توجهي نكردند
و تنها عده اي معدود به پرورش آن پرداختند در اواسط قرن نوزدهم وقتي كه
تاكستانها بر اثر هجوم آفتهاي گياهي از بين رفت تجارت قرمزدانه آنان را
نجات داد واين امر باعث حيرت ساكنان جزيره شد.
شكل
ظاهري آن تقريباً به نخودي فشرده شبيه است كه اشتباهاً به آن كفش دوز
مي گويند غذاي اين حشره شيرةگياهاني است كه روي آن زندگي مي كند اما
پس از مكيدن شيرة گياه از خود صمغي ترشح ميكند كه همان باعث مرگ حشره
مي شود پرورش اين حشره در گذشته در جنوب ايران ، اهواز، كناره هاي خليج
فارس و بلوچستان مرسوم بود و جنوب ايران و به خصوص بلوچستان براي پرورش
آن مناسب است در حال حاضر نيز اين حشره به صورت وحشي و پراكنده پيدا مي
شود كه در برخي از نواحي بومي از وجود آن براي رنگرزي استفاده مي كنند
در كتاب چگونه قاليهاي شرق را بشناسيم آمده است:
« در
هندوستان رنگ لاكي قرمز را از يك نوع اينگوم مي گيرندبدين ترتيب كه
حشره
اي كه زير پوست درخت انجير هندي زندگي مي كند كه به صورت اينگوم بر
درخت مي چسبد و از همين لعاب است كه لاك مي سازند و لاك قرمزدانه از
آن تهيه مي گردد در هندوستان اين قرمز لاكي را كجيل یا لاك مي گويند
وبه احتمال قوي در ايران هم براي زمينة لاكي از همين رنگ استفاده مي
شود»
درهمين كتاب آمده است:
«در
تركيه حشره اي شبيه به ساس به رنگ قرمز تهيه ميشود كه آن را قرمزدانة
ارمني مي گويند هردوي اين حشرات از خانوادة قرمزدانه محسوب مي شوند و
همان طور كه اشاره شد اين رنگ در تمام قاليهاي شرقي و برخي ديگراز دست
بافها مورد استفاده قرار مي گرفته است بنابر كتب قديمي اين رنگ به
وسيلة اسكندر از هند وايران يونان قديم برده شده است »
انواع قرمزدانه
قرمزدانه حشره اي است شبيه به كفش دوزكه اسم علمي آن
gausse
واز دستة
hEMIPTRE
است رنگ اصلي اين ماده به نام اسيد كارمنيك معروف است اين حشره برحسب
محل رشد و نمو به چندگروه تقسيم مي شود:
قرمزدانه هندي. قرزمدانه لهستاني، قرمزدانه مكزيكي ، قرمزدانه ارمني و
قرمزدانه كرم ورميلو( يونان و اسپانيا)
قرمزدانه هندي
اين
نوع حشره روي شاخه هاي درختي به نام انجير هندي و عناب زندگي مي كند و
رشد ونمو و مرگش برهمين شاخه هاست به همراه همين گياهان خشك و در
داخل كوره پخته مي شود و به همين سببب به خاطر وجود صمغ سلولزي رنگ آن
كدر است و از ساير انواع پست تر.
قرمزدانه لهستاني
نوع
ديگري از اين حشره معروف به قرمزدانة لهستاني است . اين نوع بيشتر
ريشةگياهي به نام سلرانتوس را، كه درزمينهاي شني اروپاي شرقي يافت مي
شود محل زندگي خود قرار مي دهد اندازةآن به مقدار قابل ملاحظه اي از
قرمزدانه ورميلو كوچكتر است و تمام مراحل زندگي و تخم ريزي خود را در
ريشةگيا ه مي گذراند جمع آوري اين نوع در ماه ارديبهشت و خرداد انجام
مي گيرد به اين ترتيب كه بوته را با بيلچه اي از خاك خارج مي كنند و
حشرات از ريشه گرفته مي شودو بوته دوباره به جاي خود بازگردانده مي شود
همچنين به وسيلة حمام آب و بخار سركه اين حشره را جمع آوري مي كنند
كشور ليتواني يكي از مراكز پرورش اين حشره است.
قرمزدانه مكزيك
اين
نوع قرمزدانه را ابتدا اسپانيوليها كشف كردند هنگامي كه مكزيك يكي از
مستعمرات اسپانيابود تجارت قرمزدانه يكي از منابع عظيم درآمد آن كشور
به شمار مي رفت و قانون وضع شده بود كه هركسي مادة اين حشره را از
اسپانيا خارج كند محكوم به مرگ ميشود اين حشره روي درختي به نام توپال
زندگي مي كند و هم به طور اهلي كشت مي شود و هم به صورت وحشي در
جنگلهاي مكزيك پيدا مي شود.
كرم
ورميلو
اين
حشره در روي نوعي درخت بلوط زندگي مي كند كه در جنوب اسپانيا و جزاير
يونان مي رويد حشره در روي شاخه هاي اين درخت به صورت يكپارچه درمي آيد
و كرم آن بيضي شكل و قرمز رنگ و رشد آن سريع است حشره از شيرة گياه
استفاده مي كند و در اوايل فروردين به اندازة هستة غوره و در
ارديبهشت به اندازةنخود مي شود و اوايل خردادماه شروع به تخم گذاري
مي كند و مقدار زيادي تخم بيرون مي ريزد ماده پس از دو هفته از تخم
بيرن مي آيتد با پيداكردن جاي مناسب به گياه مي چسبند و بدن آنها گرم و
متورم مي شود وبه شكل يكپارچه به صورت جزي از گياه درمي آيد . همين
حالت تا قرنها ميان اروپاييان اين تصور را ايجاد كرده بود كه قرمزدانه
رنگي گياهي است از اين حشره در شروع تخم گذاري محصول برداري ميكنند.
طريقةجمع آوري
قرمزدانه برحسب محل زندگي آن به طرق مختلف جمع آوري مي شود بهتر از اين
است كه عمل جمع آوري يك بار در سال انجام گيرد، چون در غير اين صورت
رنگهاي به دست آمدة مادةرنگي كمتري را داراست زمان جمع آوري اغلب در
شب و هنگام سحر است زيرا شبنم كمتراست و حشره با ناخن هاي خود محكم به
شاخه چسبيده است، اين عمل زيرنور چراغ انجام مي گيرد.
جمع
آوري و تهية قرمزدانه( مراحل وروشهاي آن)
روش اول
پس
از بريدن شاخه های درخت با كاردكهاي مخصوص حشرات را از گياه(چه ريشه و
چه ساقه) جدا مي كنند و در لنگهاي بزرگ مي ريزند و آنها را در آب خفه
مي كنند.
روش دوم
پس
از جمع آوري قرمزدانه آن را وارد كورة مخصوص مي كنند و با حرارت خشك
مي كنند . قرمزدانه اي كه بدين طريق به دست آمده سفيد نقره اي باشد
سفيد نقره اي خواهد بود. علت آن تارهايي است كه حشره در هنگام حيات به
دور خود تنيده و در زمان خشك شدن به روي آن چسبيده است . معمولاً هنگام
رنگ اين قرمزدانه را اولاُ به خاطر اينكه با هيچ مادة ديگري تركيب
نشده است وثانياً به اين سبب كه الياف گياهي از آن كاملاً جدا مي شود
بهترين نوع مي دانند.
روش سوم
پس
از جمع آوري قرمزدانه آن را روي آهن گداخته عبور مي دهند كه در اثر اين
عمل گرد سفيد مي سوزد و رنگ آن مايل به سياه مي شود كه آن را قرمزدانة
سياه نيز مي گويند در بازار بيشتر از اين نوع قرمزدانه يافت مي شود.
مشخصات قرمزدانه
قرمزدانة خوب خشك و داراي جلا و بدون چين و چروك زياداست . به دليل
گران بدون اين مادة رنگي اغلب فروشندگان در آن تقلب ميكنند بدين ترتيب
كه شنهاي نرم و گرد سرب، سفيداب شيخ و گچ داخل گرد قرمزدانه مي كنند كه
هم وزن آن اضافه مي شود و هم آن را به عنوان قرمزدانة نقره اي بفروشند
براي اجتناب از اين نوع تقلبات و اطمينان ازخلوص قرمزدانه . پس
ازساييدن آن را در آبسرد حل مي كنند وبعد راكد مي گذارند از مقدار
رسوبي كه پس از چندين بار تعويض آب در كف ظرف باقي مي ماند، مقدار
ناخالصي آن مشخص مي شود . همچنين مي توان به وسيلةآزمايشهاي شيميايي و
شناسايي يون هاي آن جنس مادة تقلبي را معلوم كرد. قرمزدانة خشك در
هواي آزاد فاسد نميشود و حتي ديده شده است كه زمان از قدرت رنگي آن نمي
كاهد آب سرد مقداركمي از رنگ را در خود حل مي كند.
آب
گرم چربي و رنگ آن را حل مي كند.
اسيدها رنگ قرزمدانه را مايل به زرد مي كنند.
قلياها رنگ آن را مايل به بنفش مي كنند.
براي
كشيدن عصاره از دستگاه مخصوص استفاده مي شود كه ماده حلال آن الكل و يا
آب مقطر است .عصاره كشي با چندين بار تخليه 48 ساعت وقت لازم دارد.
قرمزدانه و تركيب آن با رنگهاي گياهي