رنگهای شیمیایی
نیاز به جانشین ساختن مواد رنگی طبیعی
دانشمندان را بر آن داشت که تحقیقات و کشفیاتی را در این
باره بوجود آورند و از زمان عصر کیمیا گری رنگ سازی نیز مورد توجه
بوده است . به طوری که در قرن 17 میلادی صنعت رنگ سازی حالتی اسرار
آمیز و کیمیا گری داشته است .
در قرن 18 میلادی در اروپا ، فن رنگسازی
برای اولین بار به صورت صنعت در آمد و از موادی چون ماستیک
Mastic و کپال Copal و
روغن بزرک و یا کتان برای ساختن رنگ استفاده شد .
در سال 1834 رونگ در آزمایشهای خود به
رنگهای متعددی دست یافت و در سال 1856 شیمی دان جوان انگلیسی به نام
ویلام هنری پرکین از طریق سنتز ( تهیه مصنوعی و شیمیایی مواد ) اولین
رنگ مصنوعی را بوجود آورد این ماده رنگی موسوم به آنلین زرد که با عمل
اکسیداسیون آن با بی کرومات پتاسیم
K2 Cr2 O7 رنگ
ارغوانی درخشانی حاصل میکرد .
با ایجاد
کارخانه ای در گرین فورد ، نزدیک لندن ، این محصولات ساخته شد و وارد
بازار مصرف گردید . از این تاریخ به بعد انواع ماده های رنگی مصنوعی
تولید شد .
دو
سال بعد ، در سال 1858 توسط ورگن رنگ فوکسین اولین دسته رنگهای تری
فنیل متان ، کشف و به بازار عرضه شد .
در ادامه
کشفیات قرن 19 :
در سال
1862 ، توسط گریس رنگهای آزو کشف شد .
در سال
1868 ، توسط لبرمان و گرابه شیوه های جدید تولید رنگ از طریق اشباع را
گرد آوردند .
در سال
1876 ، توسط ویت تئوری ساختمان شیمیایی رنگ عرضه شد .
در سال
1880 ، توسط دانشمندان انگلیسی رنگهای آزو نامحلول بدست آمد .
در سال
1883 ، توسط والتر و عرضه آن توسط گایگی ، رنگ استیلنن انجام شد .
در قرن
بیستم با افزایش روز افزون اکتشافات و اختراعات صنعت رنگسازی رو به
تکامل خود نهاد و انواع رنگهای بی شماری عرضه و به بازار فرستاده شد که
در زیر به برخی از نمونه های کاربردی و تجارتی آن با ذکر کشورهای
سازنده اشاره میشود .
رنگهای
شیمیایی پشم :
1 –
رنگهای اسیدی : این دسته از رنگها شامل رنگهای اسیدی یکناخت شونده ،
رنگهای اسیدی میلینگ و رنگهای سوپر میلینگ است .
2 _
رنگهای پره متالیزه یا رنگهای متالیک : این رنگها بواسطه وجود یک
کمپلکس فلزی در داخل مولکول رنگ ثبات خوبی از خود در برابر شستشو و نور
از خود نشان میدهند . این رنگها خود شامل سه گروهند :
الف :
رنگهای پره متالیزه نوع 1
ب :
رنگهای پره متالیزه نوع 2
پ :
رنگهای راکتیو پره متالیزه
3 _
رنگهای دندانه ای : رنگهایی هستند که کاربردشان مانند رنگهای طبیعی است
.
چون این
رنگها با دندانه کرم به ثبات ممکن دست میابند و به همین علت به انها
رنگهای کرومی نیز میگویند .
4 _
رنگهای خمی : بجز نیل شیمیایی عده محدودی از این رنگها در رنگ امیزی
پشم پیشنهاد شده است . ثبات خوبی دارند ولی طرز کاربرد انها نسبتا مشکل
است و عدم توجه به نکات عمده کاربرد آن باعث پوسیدگی پشم خواهد شد .
5 _
رنگهای راکتیو : این دسته از رنگها جدید ترین نوع رنگ است که به بازار
عرضه شده اند . مصرف عمده این رنگها بیشتر در الیاف سلولزی است و مصرف
آن برای رنگرزی پشم بسیار محدود است .
6 _
رنگهای مستقیم : این دسته از رنگها در پشم دارای ثباتی ضعیف تا متوسط
هستند و معمولا پشم را در حمام خنثی و یا اسیدی ضعیف رنگ میکنند .
7 _
رنگهای گوگردی : رنگهایی که از ذوب ترکیبات آلی با سولفیت سدیم
Na2 S
حاصل میشود ، جزو رنگهای گوگردی به حساب می اید .
باید به خاطر داشت که هر رنگی را که دارای گوگرد است نمیتوان از این
دسته دانست .
این رنگها
غیر محلولند و در احیا کننده هایی مانند هیدرو سولفیت سدیم
Na
S2 O4 و سولفیت
سدیم Na2S
و همچنین ماده ای به نام رنگالیت حل و قابل جذب میگردد . این گروه
رنگها بیشتر در رنگرزی کاغذ ، چوب ، چرم و همچنین در چیت سازی مصرف
میشود .
رنگهاي مصنوعي (رنگهاي جوهري _ رنگهاي
شيميائي )
1ـ رنگهاي آنيليني
بعضي از اين رنگها در مقابل شستشو مواد
قليائي و نور آفتاب ثبات خود را از دست مي دهند ، بنابراين مصرف اين
رنگها براي فرش مناسب نيست .
2ـ رنگهاي كرمي (دندانه اي )
چون در رنگرزي اين رنگها از مواد دندانه
دار استفاده مي شود ، از نظر ثابت بودن رنگ ، براي فرش مناسبند.
ساير رنگهاي مصرفي در فرش عبارتند از
رنگهاي اسيدي رومتاليز ، رآكتيو و انديگو .
3ـ رنگهاي آنيلي
رنگهاي شيميايي آنيلي ، به واسطة شفافيت
و خوشرنگي فوق العاده و طريقة سهل تهية آنها ، و بهاي نازلشان و مدت
زمان كمي كه براي تهية آنها صرف مي شد ، در اندك مدتي به عنوان ماية
اصلي انواع رنگهاي سرخ مورد توجه رنگرزان قرار گرفت ؛ زيرا مادة رنگي
قديمي يعني روناس كه ايرانيان براي به دست آوردن ماية قرمز از آن
استفاده مي كردند ، نه تنها ماده اي گران قيمت بود ، بلكه آسان نيز به
دست نمي آمد و براي تهيـة آن بايسـتي به رنگرزاني مراجعـه مي شـد كه به
اينكار وارد بودند ، در حالي كه با اسـتفاده از رنگهاي آنيـلي ، هر فرد
روسـتايي مي توانست هر مقدار نخ را با مقدار كمي آنيلين ، بر روي اجاق
خانه اش رنگ كند ، و براي تهية انواع رنگهاي قهوه اي و زرد همچنان از
پوست و برگ گياهان مخصوصي كه فراوان و سهل الوصول بودند استفاده نمايد
. و انواع آبي را با استفاده از نيل پر طاووسي به دست آورد . اما اين
روش نيز ديري نپاييد ، زيرا عدم ثبات كافي در مقابل نور و شستشو با آب
و مواد قليايي كه گاه ماهها حاصل تلاش بافنده را به هدر مي داد ، تأثير
بدي در اذهان باقي گذاشت .
گرچه
عدم ثبات كافي رنگها با ورود رنگهاي تركيبي جوهري برطرف شد ، اما
كاربرد رنگهاي جوهري نشان داد كه استفاده از اين مواد در رنگرزي قالي ،
نه تنها پشم را خشن و خشك مي سازد ، بلكه ثبات بيش از اندازة اين مواد
در مقابل شستشو با مواد قليايي – فرسايش و نور خورشيد – به ندرت موجب
رنگ باختگي شده و گذشت زمان هيچ گونه تأثيري در بهتر شدن رنگها ندارد و
برخلاف رنگهاي گياهي كه به هنگام شستشو به اصطلاح جا افتاده و هماهنگ و
دلنشين مي شوند ، آنها از ثبات بيش از اندازه اي برخوردارند كه مطلوب
فرش نيست ، و رنگها همچنان تند و خام باقي مي مانند .
رنگهاي جوهري همچنين نشان داده اند كه
استفاده از آنها يكنوع سختي فلز گونه به فرش مي دهد ، بطوري كه وقتي
فرش كهنه مي شود ، با توجه به قدمت آن ، فاقد درخشندگي و نرمي لازمه اي
است كه مي بايست در فرش باشد .
با توجه به مطالب فوق ، گرچه در اين بخش
، نفي رنگهاي شيميايي ، منظور نظر ما نيست ، ولي با توجه به اينكه
رنگها نشان دهندة خصوصيات قالي ايراني و منطقة بافته شده هستند ، با از
بين رفتن رنگهاي طبيعي و جايگزين شدن رنگهاي شيميايي ، خصوصيات محلي
قاليها نيز از بين خواهد رفت .
تعداد رنگهايي كه در بافت يك فرش مورد
استفاده قرار گرفته از نظر مرغوبيت فرش داراي اهميت است ؛ و البته هر
چه تعداد رنگها بيشتر و متنوعتر باشد به همان نسبت دستباف ارزش بيشتري
خواهد داشت . عامل اصلي در تعيين تعداد رنگها ، تشخيص دفعاتي است كه
براي تهية يك رنگ مشخص ، عمل رنگرزي جداگانه انجام گرفته است .
بنابراين ، تنها رنگهايي بحساب مي آيد كه حاصل يك مرحله رنگرزي باشد و
رنگهايي كه رگه دار و به اصطلاح ابرش است و يا اينكه به علل مختلف يك
رنگ معين كه نتيجة يك بار رنگرزي است يك جا تيره جاي ديگري روشن درآمده
باشد ، ملاك شمارش قرار نمي گيرد.