دندانه و عمل آن در رنگرزی رنگهای طبیعی :

برای اینکه بتوان مواد نساجی را به هر شکل که هست رنگ نمود لازم است عملیاتی بر روی انها با شرایطی انجام شود تا ماده رنگی بتواند لاکهای غیر قابل حل را بر روی الیاف تشکیل دهد و بدین سان در جسم رسوخ نموده و مایع ثبات رنگ میشوند . یکی از ان شرایط عبارتند از دخالت دادن مواد کانی در نسوج که برای افزایش زمان جذب رنگ و ثبات ان بکار میروند در صورتی که برخی از مواد رنگی بدون واکنش مواد کمک کننده کم و بیش بر روی الیاف جای میگیرند ولی ثباتشان رضایت بخش نیست زیرا بسیاری از رنگهای طبیعی و شیمیایی که بدون کمک مواد تعاونی بر روی الیاف جای گرفته اند بر اثرشستشو ، استهکاک ، برخورد نور و عوامل دیگر از بین میروند . شماری میپندارند که علت جای نگرفتن رنگ بر روی الیاف ، صافی سطح الیاف میباشد و املاح کانی مایع خراش و پدید آمدن سوراخهای ریز در سطح الیاف میگردند که خود باعث جذب رنگ به داخل لیف خواهد شد .

دخالت مواد کانی در عمل رنگرزی را دندانه مینامند بنا بر این میتوتن گفت که آمیختن مواد رنگی در هنگام رنگرزی با یکدیگر ایجاد لاکهای غیر قابل حلی بر روی الیاف مینمایند که همین عمل مایع ثبات در رنگرزی میگردند .

انواع دندانه :

1 – دندانه های کانی

2 _ دندانه های نباتی

دندانه های کانی : مانند کلرر ها و سولفاتهای کانی ( مس ، قلع ، سرب ، روی ) از میان دندانه ها برخی ها سفیدند و بی رنگ و برخی هم از خودشان رنگ دارند مانند سولفات مس Cu SO4  ، بی کرومات پتاسیم ( نارنجی ) Cr2 O7 K2  خوبی دندانه های سفد در این است که در رنگرزی تغیر شیت و ته رنگ نخواهد گذاشت ولی دندانه هایی که خود دارای رنگ هستند رنگهای بدست آمده را تغییر میدهند .

دندانه های نباتی : عبارتند از مواد مازوجی مانند : مازوج ، سماق ، پوست پسته ، حلیله ، بلوط و ...

برخی از این مواد مانند پوست پسته فاقد رنگ میباشد ولی بعضی ها مانند مازوج دارای رنگ میباشند و در تمام دندانه هایی که به کار میروند اگر با مواد رنگی جوشانده شوند کمی رسوب میدهند .

بعضی ها گمان میکنند همه مواد کانی با محلول های رنگی تولید رسوب نموده و میتوان برای دندانه به کار گرفت . مواد کانی که زود رسوب میدهند مرغوب تر بوده زیرا این مواد به محض این که تولید رسوب کرده بی درنگ وارد الیاف میشوند . شناخته ترین آنها عبارتند از : املاح آلومین ، املاح اهنی ، املاح مس ، املاح قلع ، روی و سرب ، دندانه آلومین از قدیمی ترین دندانه هایی است که در کلیه مواد نساجی به کار برده میشوند و امروزه هم پس از املاح کرم بیش از سار دندانه ها در رنگرزی مواد رنگین طبیعی بکار میروند .

خصوصيات دندانه ها

نمك فلزات

الف ـ زاج : سولفات مضاعف پتاسيم آلومينيم است كه به صورت تكه اي بلور سفيد رنگ وجود دارد ، استفادة بيش از اندازه از آن اسباب درهم رفتگي و چسبندگي پشم مي شود .

ب ـ كروم : از اين ماده به صورت دي كرومات پتاسيم يا سديم استفاده مي شود . اين ماده به شكل كريستالهاي ريز پرتقالي رنگ ، در مقابل نور حساس است ، و تماس مستقيم با آن براي پوست دست سوزش و ناراحتي مي آورد .

ج ـ آهن : به صورت سولفات فرو به رنگ سبز كمرنگ وجود دارد و به زاج سبز معروف است . زاج سبز علاوه بر ثبات ، باعث تيرگي و سختي پشم نيز مي شود .

د ـ قلع : به صورت كلر و استانو و به شكل گرد سفيدي است . مصرف بيش از اندازة آن باعث زبري و شكنندگي پشم خواهد شد .

دندانه هاي ديگر 

الف ـ اسيد استيك : براي اسيدي كردن مواد محلول حمام رنگ و خنثي كننده آب قليائي و همين طور به عنوان حلال مادة رنگي به كار مي رود .

ب ـ آمونياك : از هيدرا كسيد آمونيوم استفاده مي شود كه به راحتي در دسترس است .

ج ـ كات كبود : سولفات مس است كه به شكل بلورهاي آبي رنگ وجود دارد .

د ـ سود سوزآور : همان هيدراكسيد آمونيوم ( سديم ) است كه به شكل بلورهاي نامنظم وجود دارد . در كاربرد اين ماده بايد دقت كافي به عمل آيد ، زيرا اگر بروي لباس يا فرش بريزد آن را سوراخ مي كند .

ه ـ اسيد تانيك : مادة قابضي است كه در تمام قستمهاي سماق ، پوست بلوط و مازو وجود دارد ، پودر آن قهوه اي رنگ است .